Episode 19


19 Pérangan Kang Kaping Pindho
Bab 11
Panguja ngujané Wong Betawi Marang Cina,
lan Pengramané Wong Cina.
Mas Garendi didadèkaké Ratu Penglawané Paku Buwana II.
Pambelané Mangkubumi lan RM Said
lan Pecahing Nagara.Perang Banten.

Mas Garendi (wayahè Mangkurat III) utawa Sunan Kuning, Mangkurat V. Mangkubumi, Pangéran Mas Said

1727 – 1749

Paku Buwana II

1725 – 1729

M. de Haan

1755 Hamengku Buwana I

1749 – 1788

Paku Buwana III.

1637 – 1639

A. Valckenier

1757 Mangku Nagara

1743 -1750

G. van Imhoff

1750 – 1761

J. Mossel

Ing wiwitané abad kang kaping 18 Betawi akèh banget Cinané.
Ora antara suwé wong Cina mau akèh sing angguran; ing kutha Betawi lan wewengkoné kerep ana rerusuh.
Ing saadegé Betawi akèh wong Cina kang diboyongi saka Banten menyang Betawi kanggo ngrejakaké kutha, awit wong Cina mau sregep lan pinter gegawéyan.
Sesanggané dièntèngaké, supaya Cina liyané padha kepéngin gelem manggon ing kono.
Wasana ing wiwitané abad 18 duga duga ing sajroning kutha baé ana jiwa Cina 60.000 lan ing wewengkon Betawi 40.000.
Déné kang dadi pangupa jiwané, nenukang, adol gula, tèh, nganti akèh kang bisa dadi sugih.
Ewa déné suwé suwé ing Betawi saya akèh Cina kang ora duwè panggaotan, gawéné mung ngemis, malah ora sethithik kang gelem nindakaké kadurjanan.
Kang ndadèkaké ora trimané wong Cina iya iku:
1. Dhawuhé GG. van Swol (tahun 1713 – 1718) bab reganing
tèh Cina.
Tekané Cina saka ing negarané padha numpang prau kang
momot tèh didol marang VOC.
Bareng para Bewindhebber rumangsa ora pati akèh
kauntungané enggoné dagang tèh, GG. mau banjur
namtokaké yèn tèh weton negara Cina, kang mauné diajèni
60 rupiyah ing sadhaciné, ing sabanjuré bakal diregani 40
rupiyah.
Temahan nuli ora ana prau momot tèh teka ing Betawi.
Saka pangudining GG. Zwaardekroon wiwit ing tahun
1722 ana prau momot tèh manèh teka ing Betawi.
2. Ing tahun 1706 wis ana angger nglarangi wong Cina teka
ing Betawi tanpa panggaotan. Wiwit tahun 1722 Paréntah
dhawuh nggawa Cina kang tanpa panggaotan, menyang
Ceylon, Bandha utawa Kaap de Goede Hoop.
Mung kang duwè layang pratandha idining Préntah, kena
lestari manggon ing Tanah Jawa.
Ewa déné ing Betawi ing Betawi ora entèk entèk Cinané kang angguran sarta gawé rerusuh.
Wusana ing tahun 1740 GG. Valckenier nemtokaké putusan: sakèhing Cina kang sakira nyumelangi, senadyan duwè layang pratandha, kudu dicekel kalebokaké ing kunjaran, perlu katiti priksa.
Cina mau yèn ora duwè panggaotan kudu digawa menyang Ceylon, diwènèhi pagawéyan nggarap kebon manis jangan.
Para punggawa kang nindakaké dhawuh mau, padha golèk kasil, senadyan Cina sugih padha diancam arep dikirimaké menyang Ceylon, supaya metu beselé.
Wekasan dikabaraké yèn kareping Paréntah nedya numpes Cina kabèh.
Cina padha muring kamoran wedi, akèh kang lunga saka kutha, klambrangan gawé rerusuh malah nganti wani nempuh kutha.
Wong Walanda saya giris bareng krungu warta yèn kraman sajabaning kutha sekaitan karo kang ana ing jeron kutha, pratandhané déné padha tandho gegaman lan nyingkiraké anak bojoné; besuk yèn ana omah kobong Cina jaban kutha lan jeron kutha bakal bebarengan nempuh.
Dumadakan sawijining dina ana omah kobong temenan.
Bangsaning Walanda arahan dibantu para matrus sarta saradadu apa déné wong Jawa lan batur tukon banjur padha tumandang ngiras males ukum marang pangrusaké Cina.
Genining omah kang kobong diubal ubal, sakèhing Cina kang ora bisa oncat padha dipatèni, barang darbèké dijarah rayah.
Nganti saminggu suwéné mung mangkono baé kaanané.
Omah kang kobong ana 600, Cina kang dipatèni kira kira 10.000.
Nguninani pangrusak kang nggegirisi iku, Préntah ing Betawi kèndêl baé.
Para prajurit mèlu gawé rusuh ora dilarangi.
Malah nalika lagi ana èra èru iku GG. Valckenier dhawuh matèni sakèhing Cina kang ana ing pakunjaran.
Ing satentreming kutha Paréntah ngondhangaké pangapura marang Cina, kang gelem masrahaké gegaman.
Akèh kang gelem manut, nuli diwènèhi panggonan ing jaban kutha dadi sakampung.
Cina kang padha oncat saka Betawi lan Cina ing liya panggonan, ngumpul dadi baris gedhé, ngepung kutha Semarang.
Sunan Paku Buwana II mbiyantu marang Cina, awit digalih Cina bakal bisa nglungaké Walanda, lan banjur dhawuh nempuh bètèng Walanda ing Kartasura.
Para opsir ana ing kono padha dipatèni, saradadhuné dipeksa manjing Islam.
Ing sawusé wong Walanda ing Semarang oleh bantu saka Betawi, wong Cina keplayu.
Wong Madura uga mbiyantu marang VOC. Dhèk samana Sunan Mataram sumelang yèn bakal tampa piwalesé VOC. mulané enggal enggoné minta pangaksama.
Para priyagung Jawa kang sengit marang Walanda lestari mbiyantu Cina, dadi mungsuh ratuné dhéwé.
Kartasura ditempuh, Paku Buwana II kèngsêr. Banjur Mas Garendi, wayahè Sunan Mas kajumenengaké ratu, ajejuluk Mangkurat V, nanging katekanè sinebut Sunan Kuning.
Paréntah Betawi nuli nglakokaké bala menyang Kartasura.
Kabeneran kraman Jawa ecrah lan kraman Cina, dadi gampang enggoné nungkulaké.
Mas Garendi dibuwang. Kratoné Paku Buwana II banjur dielih menyang désa Sala, kang nuli dijenengaké Surakarta Adiningrat.
Pulo Madura lan Tanah Jawa pasisir lor banjur dipasrahaké marang VOC.
Surasané prajangjian ing tahun 1743 mangkéné: Sunan Paku Buwana ngakèni yèn enggoné lestari ngrenggani kaprabon iku mung saka kawelasané VOC.
Bareng Cakraningrat ing Madura tampa dhawuh yèn negarané dipasrahaké marang VOC., banget ing pambangkangé, malah ngejègi tanah Madura sisih kulon, lan tlatah tlatah ing Tanah Jawa Wétan.
Temahan diperangi ing VOC.
Ora lawas Cakraningrat kecekel, dibuwang menyang Kaap de Goede Hoop.
Putrané diangkat bupati déning VOC. ngerèh Madura kang kulon.
Tanah wewengkoning Betawi nalika ana kraman banget karusakan.
Dhèk samana kang jumeneng Gouverneur Generaal Baron Van Imhogg (tahun 1743 – 1750) iya iku priyagung kang sregep lan cakep ing gawé.
Saka pangudiné Van Imhoff tanahè bisa reja manèh.
Nalika tahun 1744 Van Imhoff pepriksa menyang wewengkoning Betawi nganti ketug pagunungan.
Sawusing papriksa, kersané GG. Van Imhoff, tanah tanah kang bera arep diséwakaké utawa digadhèkaké, karebèn metu kasilé.
Wong kang nggadhé utawa nyéwa tanah bakal oleh wewenang sarta pangayoman saka Paréntah, nanging wulu wetuné kudu didol marang VOC., regané ditemtokaké ing Paréntah.
Van Imhoff dhéwé nuladhani, mbobak tanah ing sukuné gunung Salak, sarta ing kono ngedhegaké pasanggrahan dijenengi Buitenzorg (tahun 1744).
Para Bewindhebber nuli awèh lulusan yèn Buitenzorg katetepaké dadi pasanggrahané para Gouverneur Generaal.
Kajaba saka iku Van Imhoff nekakaké wong saka nagara Walanda kang pancèn baku tani. Banjur pranatan kang ndadèkaké kapitunané wong Jawa disuwak, yaiku yèn pametuné kebon kopi kakéyan, kebon mau dibabadi amrih undhaking regané kopi.
Tindak mangkono iku dilarangi, nuli GG. Van Imhoff nemtokaké kèh sathithiking kopi kang dadi ladèn marang VOC.
Van Imhoff sawisé njajah Tanah Jawa Tengah sarta Wétan, nuli ngarang layang palapuran kang maédahi banget ingatasé Paréntah.
Ing ngisor iki kacarita bab perang lan reribedé VOC. sarta Mataram kang marga saka kurang wewekané tindaké Van Imhoff.
Nalika GG. Van Imhoff ana ing Surakarta ing wektu samono Pangéran Mangkubumi lagi seserikan karo kang raka Kangjeng Sunan.
Saka kersané Van Imhoff arep ngélingaké marang Sang Pangéran nganti kewetu serengé ana ing pasamuan, andadèkaké banget seriké Pangéran Mangkubumi, awit rumangsa bener, kok malah disrengeni.
Ing saunduré saka pasamuan Sang Pangéran trus lolos saka nagara, ngimpun bala sarta banjur gandhèng karo Radèn Mas Said, kang ing wektu iku wis madeg kraman uga.
Priyagung sakaroné wis sekutu ngraman marang Sunan Paku Buwana II.
Ing tahun 1749 kraman durung kena disirep, banjur Kangjeng Sunan séda, iku saya andadèkaké kisruhing nagara.
Nalika Paku Buwana II isih gerah, Van Hogendorp, Gouverneur ing pasisir lor, ditimbali, dingendikani bab oreging nagara.
Dadining rembug karajan Surakarta dipasrahaké babar pisan marang VOC.
Dadi ing satemené wiwit tahun 1749 para ratu Jawa wis ora kagungan bumi.
Sanadyan saka karsané kang rama Pangéran Adipati Anom wis ora duwè wenang marang karajan Surakarta, nanging Sang Pangéran meksa kajumenengaké nata déning Van Hogendorp, mung baé enggoné jumeneng mengku nagara dumunung anggadhuh.
Para priyagung ing Surakarta akèh kang mrekitik atiné bareng ngerti yèn tanah Surakarta dadi darbèking VOC., banjur padha mbalik ngiloni Pangéran Mangkubumi.
Sadurungé Pangéran Adipati Anom jumeneng Paku Buwana III, Mangkubumi wis ngaku jumeneng ratu ing Banaran.
Sarèhné Pangéran Mangkubumi kumpul lan RM. Said, dadi santosa banget, nganti bisa ngelun luwih saparoné Mataram.
Paku Buwana III ora kagungan wragad sarta prajurit ora bisa lumawan perang, dadi anané mung mangsa bodhoa marang VOC.
Perangé kraman lan Compagnie genti unggul genti kasoran, wusana ing tahun 1751 Pangéran Mangkubumi bisa ngalahaké Compagnie ing sacedhaké kali Bagawanta.
De Clerq sénapatining prajurit, mati.
Sabakdané iku Sang Pangéran ngalakokaké bala mengalor nelukaké Pekalongan malah mèh nglojok jajahan Compagnie.
Paréntah ing Betawi sumelang banget, nuli nyantosani prajurit, wasana Mangkubumi kepeksa mundur, mubet ing wewengkoné Mataram manèh.
Ora antara lawas Pangéran Mangkubumi ecrah lan RM. Said nganti padha peperangan dhéwékan, awit RM Said duwè pamélik arep jumeneng Sunan dhéwé.
Prakara iku ndadèkaké kamayarané VOC. éwa déné Paréntah iya meksa rada wegah; utawa manèh sarèhné ngéman rusaking nagara lan wong cilik, mulané GG. Mossel rujuk lan karepe Van Hogendorp, para panggedhéning kraman arep dirukun baé, dicuwilaké tanah Mataram.
Ing tahun 1754 GG. Mossel tindak menyang Semarang katemu lan Kangjeng Sunan, perlu rembugan enggoné arep mérang karajan Mataram.
Paku Buwana manut baé, awit ora ana kang diendelaké.
Kelakon Van Hogendorp bisa rembugan lan priyagung sakaroné ing kraman, nanging ora kedadéyan.
Kang gumanti Governeur Harting iku bisa angon mangsa.
Sarèhné Mangkubumi lan RM. Said tansah memungsuhan, mangka RM. Said kegedhén panjaluk, mulané tumrapé Harting gampang baé enggoné bedhami karo Mangkubumi.
Ing tahun 1755 Sang Pangéran Mangkubumi bedhami lan Compagnie sarta Kangjeng Sunan ing Giyanti.
Putusing bedhami Sang Pangéran kajumenengaké ratu ngerèh saparoning karajan Mataram, nanging kudu netepi prajangjian kuwajibané marang Compagnie.
Sang Pangéran Mangkubumi banjur jumeneng ratu akadaton ing Ngayogyakarta Adiningrat jejuluk Sultan Hamengku Buwana I, Sénapati Ing Ngalaga Abdulrahman Sayidin Panatagama Kalipattulah.
Wiyosané malem Rebo Pon kaping 27 Ruwah windu Sengara tahun 1641 sinangkalan ”Janma Karya Wayanging Rat” utawa kaping lima malem 6 Agustus 1717.
Mungguh luhuring panggalihané Sang Prabu dicritakaké ing layang Rajaputra, mengkéné : ” Brataning galih sang nata, tansah olah jayèng jurit, atiti prana niskara, sura mbeg putus mikatsih, muja suraning dasih, pinrih samya gregetipun, sura asmarêng laga, memthèk kang wus wiradi, sinakyun dinadar boga busana.
Sinuksma gung bala tantra, panglembanira ngenting, kongas ing prabawa nata, murba prabaning memanis, mawenes ing prajasri, asri rasning rum arum, sumiram wartèng wadya, warata esthining dasih, srah susetya rena lir manggih suwarga.
Warga gung gambira samya, sumyak tejaning nayadi, adining kawirotaman, tumamèng karya narpati, kétang sihnya Sang aji, lumrah kang bala wadyagung, galaking para muka, tanah ing liyan nagari, myang ing manca kekes samya mèstu déya”.
Ing layang Rajaputra kono uga nyebutaké kresanané Sang Prabu: dahar sega pulen wangi, jangan loncom tanpa santen, bubuk dhelé lan témpé gedhé ginorèng.
Kang minangka dhaharan (panganan): ketan entèn entèn, lemper iwak pitik, ketan kolak gedhang raja.
Dadi mung sarwa gampang, tur murah lan mirasa.
Tanah wewengkoné praja Kasultanan dhèk semana ora dadi siji kaya saiki, jalaran lemah lenggahè ing Surakarta lan Ngayogyakarta padha pating plencat lan ora silah.
Wewengkoning karajan karo karoné kena kabédakaké dadi telung warna:
1. Negara yaiku kutha karajan;
2. Negara Gung, tanah sakiwa tengené negara, lan
3. Manca negara.
Kanggo lumrah lemah lungguhé para punggawa iku ana ing negara gung, ana siji loro kang ana ing manca negara.
Tanah manca negara mau dipenggedhéni bupati kang banjur kena sanggan pajeg pabandaran (strandgelden), tanah Kejawan mung kari:
I. Kutha Surakarta lan Ngayogyakarta
II. Negara gung iya iku:
1. Mataram = Ngayogyakarta,
2. Pajang = Surakarta sisih kidul kulon,
3. Sukawati = Surakarta sisih lor wétan,
4. Bagelen,
5. Kedhu,
6. Bumi Gedhé = Surakarta sisih lor kulon, lan
III. Manca Negara, yaiku Banyumas, Mediyun, Kedhiri, Japan =
Surabaya sisih kidul kulon, Jipang = Rembang sisih kidul
wétan, Grobogan lan tanah cilik cilik liya sawatara.
Murih dhamangé ing buku Klepu, panggawéné ana ing désa Klepu dhèk tanggal 26 September 1757. nanging buku iku ilang, mulané banjur ndadak gawé manèh ana ing Semarang ( 2 Nopember 1773).
Kamot ing layang kang dijenengaké ”Semarangsche Legger”.
Sajroning papréntahané Sultan Swarga, Ngayogyakarta dadi karta raharja, nganti karusakané nalika paprangan wis pulih ora ana labeté.
Tumekaning séda, Sinuwun Hamengku Buwana I lestari becik karo Kompeni.
Bangsa Jawa ngluhuraké banget karo panjenengané lan ngalem marang kasetyan lan kasudirané, nanging marga sugengé iku kerep ngrekaos, banjur rada nemahi watek brangasan sethithik.
Kerep banget pradondi prakara wates karo karaton Surakarta.
Déné leremé marga ananing wates anyar ing tahun 1773.
Tangkebé karo Pangéran Mangkunegara, yaiku putrané mantu, rada kurang becik.
Luwih luwih wiwit tahun 1763 saploke Kangjeng Sultan mindhokaké putrané (Kangjeng Ratu Bendara) karo Kangjeng Pangéran, banjur kerep banget padha ejèg ingejègan rebutan bawah nganti angèl pisah pisahané, marga prakara enggoné padha pasrahan punggawa kang padha aliyan bendara, banjur padha perang manèh.
Kejaba iku Pangéran Mangku Negara ora saged ngapura marang Sultan Hamengku Buwana I, marga garwané dipundhut bali mau.
Déné Kangjeng Sultan ndakwa, yèn Pangéran Mangku Negara gawé rusuh ana ing bawah Kasultanan.
Kangjeng Susuhunan ing Surakarta ngéloni Pangéran Mangku Negara.
Perangé iku nganti tekan tahun 1777. Wiwit tahun iku tangkepé Sultan Swarga marang Kangjeng Sunan lan Pangéran Mangku Negara katon becik.
Kacarita RM. Said isih mbajuraké perangé, nanging suwé suwé ora bisa lawan, awit dibut prajurit VOC. lan balané Sultan Hamengku Buwana.
Bareng kapèpèt ing tahun 1757 gelem bedhami ana ing Salatiga; putusané RM. Said kacuwilaké karajan Surakarta, kajumenengaké Pangéran Adipati, jejuluk Mangku Negara, ngerèh tanah Keduwang lan Wanagiri, nanging iya nganggo prajangji mbangun miturut VOC.
Nalika VOC. lagi nengah nengahi perang lan kraman Surakarta, yaiku tahun 1750, ing Banten ana kraman uga; mungguh kang dadi jalarané mangkéné: Wiwit ing tahun 1733 kang jumeneng ing Banten Zeinul Arifin.
Iku pangalihané ora kukuh, nganti kena kena diepak ing garwané trah Arab, asma Sarifah Fatimah.
Karepe Fatimah arep makolèhaké kaponakané asma Sarif Abdullah, kang wus kapundhut mantu sarta kaangkat Pangéran déning Sultan Zeinul Arifin.
Nadyan katemtokaké sarembug lan Compagnie, yèn kawenangaké gumanti jumeneng ratu, putrané Kangjeng Sultan kang wus kaangkat Pangéran Gusti, éwa déné Sarifah Fatimah or gumingsir.
Saka pangojok ojok lan wewadulé Fatimah, Sultan ing Banten nganti kalimput, duwè panjaluk marang Van Imhoff supaya Sarif Abdullah kenaa kajumenengaké Adipati Anom, déné Pangéran Gusti bakal kalorot.
Bareng Pangéran Gusti krungu pawarta kang mengkono iku, énggal énggal nyuwun pangéyuban menyang Betawi.
Saking pinteré Fatimah lan sumelangé VOC. bok menawa bakal kepeksa perangan manèh yèn ora nurutana karsané Sultan Banten lan Fatimah, murih katentremaning nagara Sang Pangéran Gusti disingkiraké menyang Ceylon.
Let satahun Sultan Banten kaya kaya gerah èngetan klenjit klenjit arep owah, Sarifah Fatimah agé agé njaluk lèrèhé marang Van Imhoff.
GG. Van Imhoff mituruti, Sultan Banten malah dibuwang menyang Ambon, ora lawas séda ana ing kono, nanging Compagnie bakal ngayomi.
Sakéndhangé Sultan ing Banten, kang ngerèh negara Fatimah kabantu ing Sarif Abdullah.
Sarèhné pangrèhe sawenang wenang, tur wong Banten kang dipanggedhéni Ki Tapa lan Ratu Bagus, emoh diratoni ing priyagung kang dudu darah Banten, dadi ora suwé banjur ana kraman.
Compagnie tetulung nguruni prajurit, nanging kalah, awit kraman pancèn santosa.
Nalika nedheng nedhengé gègèr gègèran ing Banten iku GG. Van Imhoff séda.
Saka pamanggihé GG. Mossel, Sarifah Fatimah utawa Sarif Abdullah pancèn ora nduwèni wajib jumeneng ratu, mulané Pangéran Gusti bakal dikonduraké dibiyantu VOC. bisané jumeneng Sultan.
Ing tahun 1750 Fatimah lan Sarif Abdullah kecekel kabèh sarta banjur dikéndhang.
Pangéran Arya Adi Santika, kang rayi Sultan Zeinul Arifin katetepaké dadi Sultan, ajejuluk: Abdul Maali Mohamad Wasiul Halimin, nanging nalika jumeneng iku nganggo prajangjian yèn anggoné jumeneng mung nggadhuh, malah tanah Lampung banjur dadi darbèking VOC.
Prakara iku isih ndadèkaké kraman manèh: Ki Tapa lan sagolongané wong Banten, kang ora gelem rujuk lan wong Walanda, ora tarima.
Pangéran Bagus Buang diangkat jumeneng ratu, merangi Arya Adi Santika, Pangéran Gusti lan VOC., nanging suwé suwé Ki Tapa kalah.
Ing tahun 1753 ing Banten wis tentrem. Pangéran Arya Adi Santika sèlèh keprabon marang Pangéran Gusti kang banjur ajejuluk Abu’n Natsar Mohamad Arif Zeinul Acekin.
Ratu anyar iku nalika jumenengé iya nganggo nganyaraké prajanji kaya déné prajanjine Sultan Adi Santika lan VOC.

Tinggalkan Balasan

Isikan data di bawah atau klik salah satu ikon untuk log in:

Logo WordPress.com

You are commenting using your WordPress.com account. Logout / Ubah )

Gambar Twitter

You are commenting using your Twitter account. Logout / Ubah )

Foto Facebook

You are commenting using your Facebook account. Logout / Ubah )

Foto Google+

You are commenting using your Google+ account. Logout / Ubah )

Connecting to %s